Pogadanki z etyki zawodowej

Znany dziennikarz sportowy Przemysław Babiarz wspomina, jak podczas pływackich mistrzostw świata polski pływak na samym początku poniósł sromotną porażkę. Kibice i komentatorzy wiązali z tym pływakiem duże nadzieje, wiele wskazywało na możliwość odniesienia przez niego sukcesu, tymczasem zawodnik zawiódł. Przemysław Babiarz rozmawiał później z trenerem. Trener opowiadał o kryzysie pływaka, o tym, że nie chce rozmawiać, że w ogóle się nie pojawia. Babiarz zachował tę informację dla siebie. Po kilku dniach sportowiec doszedł do siebie, odzyskał wiarę we własne siły, tydzień po klęsce zdobył mistrzostwo świata.

Podstawowym obowiązkiem dziennikarza jest informować. „All the news that’s fit to print” - głosi zawołanie New York Times’a („Wszystkie wiadomości, które nadają się do druku”). Pozostaje jednak pytanie - jak informować, czy zawsze informować, czy istnieją jakieś kryteria informowania. W obliczu niesłychanego tempa rozwoju mediów Papież Bendykt XVI wręcz mówi o potrzebie „infoetyki” (podobnie jak postęp w dziedzinie badania ludzkiego życia domaga się bioetyki).

1. Czym jest etyka ?

Etyka (z greckiego éthikós - zwyczajny; éthos - obyczaj, zwyczaj):

• zespół norm i ocen moralnych charakterystycznych dla danej zbiorowości społecznej;
• filozoficzna nauka o moralności, zajmująca się wyjaśnieniem i ustalaniem takich kategorii, jak dobro i zło, odpowiedzialność, sumienie, powinności oraz wytyczaniem zasad i norm moralnego postępowania. Dzieli się na aksjologię (teorię wartości) i deontologię (naukę opowinnościach).

Dobra moralne wyróżnił po raz pierwszy Sokrates wynosząc je ponad wszystkie. Dla nich człowiek powinien poświęcić dobra niższe i pozorne. Twierdził, że tylko to, co dobre, jest naprawdę pożyteczne.
Stoicy uznali jako pierwsi, że dobro, to nie byt obiektywny lecz po prostu działanie zgodne z ogólnym porządkiem świata, narzucanym przez abstrakcyjny, bezosobowy absolut zwany przez nich pneumą. Przeciwstawianie się woli pneumy to zło, zaś działanie w zgodzie z jej wolą to dobro. Tam, gdzie następuje działanie sprzeczne z kierunkiem nadawanym przez pneumę całemu światu powstaje zło i cierpienie.
Święty Augustyn połączył poglądy stoików i Platona i włączył je oba do chrześcijańskiego systemu etyki. Nauczał on, że cokolwiek istnieje, o ile istnieje, jest dobrem, inaczej mówiąc dobro jest tym, co jest, zło natomiast jest tym, czego nie ma w dobru. Świat według niego, jako dzieło Boże, jest dobry.

2. Świat informacji - cele mediów

a) Cele bliskie:

• informacja,
• rozrywka.

b) Cele dalekosiężne:

• przedstawienie prawdy o człowieku i o świecie,
• praca na rzecz solidarności i sprawiedliwości,
• przekazanie informacji uzdalniającej człowieka do wyborów wolnych i odpowiedzialnych.

3. Papież Benedykt XVI o mediach

a) Niebezpieczeństwa:

• Mogą się one przekształcić w systemy służące podporządkowaniu człowieka logikom podyktowanym przez panujące w danym okresie interesy. Tak jest w przypadku przekazu wykorzystywanego dla celów ideologicznych bądź w celu sprzedania produktów konsumpcji za pomocą natrętnej reklamy.
• Pod pretekstem przedstawiania rzeczywistości w istocie dąży się do usprawiedliwiania inarzucania wypaczonych wzorów życia osobistego, rodzinnego czy społecznego. Ponadto, aby zwiększyć tzw. oglądalność, czasami media nie wahają się uciekać do wulgarności, przemocy iprzekraczania zasad.
• Istnieje wreszcie możliwość, że przez media są proponowane i promowane wzorce rozwoju, które raczej pogłębiają przepaść technologiczną między krajami bogatymi i biednymi, zamiast ją zmniejszać.
• Niekontrolowane gwiazdorstwo.
• Sprawowanie kontroli nad mediami przez tych, „którzy posłużą się nimi w celu manipulowania sumieniami“.
• Przekaz zdaje się czasami rościć sobie prawo nie tylko do przedstawiania rzeczywistości, ale też do determinowania jej dzięki posiadanej władzy i sile sugestii. Stwierdza się na przykład, że w sprawie niektórych wydarzeń media nie są wykorzystywane do właściwej roli informacji, ale do “tworzenia” samych wydarzeń. Swego czasu „trudnym” dniem w sporcie był wtorek; wtedy małe wydarzenie podnosiło się do dużej rangi; niedawna sprawa z niszczonymi laptopami, nagminne powoływanie się na sondaże, zamawianie ich przez redakcje, opieranie na nich informacji, odwoływanie się do opinii publicznej w sprawach, które wymagają pogłębionej wiedzy, lub do tzw. autorytetów, którzy wypowiadają się w nie swojej dziedzinie. Inny przykład - tzw. źródło dobrze poinformowane: polityk podaje „poufną” wiadomość dziennikarzowi, który ją publikuje, a następnie ten sam polityk powołuje się na te informację

b) Cele mediów w wizji Papieża Benedykta:

• Wzrost człowieka wewnętrznego

Czy nie należałoby raczej sprawić, aby pozostały one na służbie osoby i dobra wspólnego i sprzyjały “formacji etycznej człowieka, we wzrastaniu człowieka wewnętrznego”

• Praca na rzecz poszanowania godności człowieka

Gdy komunikacja traci etyczny punkt odniesienia i wymyka się spod kontroli społecznej, przestaje się liczyć z centralnym miejscem człowieka i jego nienaruszalną godnością, co grozi negatywnym wpływem na jego sumienie i jego decyzje, a w ostateczności uzależnieniem wolności i samego życia osób. Właśnie dlatego niezbędne jest, aby środki społecznego przekazu zazdrośnie broniły osoby i w pełni szanowały jej godność. Coraz więcej osób uważa, że w tej dziedzinie niezbędna jest dziś ” info-etyka“, tak jak istnieje bioetyka w dziedzinie medycyny i badań naukowych związanych z życiem.

• Ukazanie pełni człowieczeństwa (wymiar cielesny, emocjonalny, intelektualny, wolitywny, duchowy)

Człowiek spragniony jest prawdy, poszukuje prawdy; dowodzą tego zainteresowanie i powodzenie wielu inicjatyw wydawniczych, programów czy filmów telewizyjnych wysokiej jakości, w których uznane są i dobrze ukazane prawda, piękno i wielkość osoby ludzkiej, łącznie z jej wymiarem religijnym. Jezus powiedział: “Poznacie prawdę a prawda was wyzwoli” (J 8, 32).

4. Wolność słowa

a) Jan Paweł II: Olsztyn, 6 czerwca 1991:

• Wolność publicznego wyrażenia swoich poglądów jest wielkim dobrem społecznym, ale nie zapewnia ona wolności słowa.
• Kiedy słowo nie jest wolne: Jeśli jest spętane egocentryzmem, kłamstwem, podstępem, może nawet nienawiścią lub pogardą dla innych.
• Niewielki będzie pożytek z mówienia i pisania, jeśli słowo będzie używane nie po to, aby szukać prawdy, wyrażać prawdę i dzielić się nią, ale tylko po to, by zwyciężać w dyskusji i obronić swoje - może właśnie błędne - stanowisko.

Istotny jest cel, z którym komunikuję - czy chcę się dowiedzieć, czy chcę udowodnić swoją tezę, czy chcę poznać czyjeś zdanie, czy chcę się nim posłużyć do udowodnienia swojej tezy (nagminne grzechy - przerywanie, brak słuchania i nawiązania do wypowiedzianych treści, wybijanie na pierwszy plan nieudolnych wypowiedzi przeciwników i zgrabnych acz pustych wypowiedzi zwolenników).

Starajmy się odnaleźć pełne znaczenie i wartość prawdy: prawda, która wyzwala - wolność przez prawdę. Nigdy poza prawdą. Poza prawdą wolność nie jest wolnością. Jest pozorem. Jest nawet zniewoleniem.

5. Czym jest prawda w pracy dziennikarza

• sumą wydarzeń i opinii;
• sumą wydarzeń, opinii, emocji;
• sumą wydarzeń, opinii, emocji przedstawionych w sposób uporządkowany i fachowy.

Komunikowanie a relatywizm - przekonanie, że mamy wolny rynek różnych prawd, że wolność mediów jest nieskrepowana (moim obowiązkiem jest informować, obojętnie kiedy, obojętnie co, obojętnie jak).
 

6. Uwarunkowania (ograniczenia) działania mediów

a) W dzisiejszym świecie mediów, szczególnie mediów elektronicznych, na pierwszy plan wysuwa się coraz bardziej ich funkcja rozrywkowa. Wkracza ona nie tylko tam, gdzie tradycyjnie obecna jest rozrywka, ale również do świata informacji. Mówi się nawet o nowym typie informowania nazywanym infotainment (ang. entertainment - rozrywka). Ta zmiana jest brzemienna w konsekwencje. Można powiedzieć, że to co nie jest widowiskiem nie ma racji bytu. Dlatego ważniejsze staje się to, jak dana informacja jest zaprezentowana niż co jest jej treścią. Dobiera się środki, które podwyższą walor „tainment” na niekorzyść „info“. Przykład - kontrapunkt czyli przeciwstawienie sobie różnych stanowisk (emocje wzrastają, gdy uczestnicy walczą ze sobą - jak w teleturnieju). Niedawno dyskutowano na temat dwóch książek - księdza Zaleskiego i kard. Dziwisza. W mediach wręcz pytano, czy będzie kościelna wojna na książki? Inne przeciwstawienie - Jana Pawła II i Benedykta XVI (choćby ostatnia wiadomość o przepisach dotyczących beatyfikacji - jedna z gazet zinterpretowała je jako „odwrót od polityki beatyfikacyjnej” Jana Pawła).

b) Pojawia się tu pytanie o adekwatność. Czasem mamy do czynienia z taką chęcią przyciągnięcia uwagi odbiorcy, że nadawca przekazuje nieprawdziwy
komunikat: np. Olejnik w RMF (okazuje się, że to przypadkowa zbieżność nazwisk i wcale nie chodzi o znana dziennikarkę).

Inne uwarunkowania:

• opinia większości ,
• wyścig z czasem,
• wyścig o przykucie uwagi,
• zdanie dysponenta,
• dostępność informacji, konieczność zapełnienia gazety, programu, przymus zdobycia informacji,
• przekonanie o własnej racji (brak postawy aktywnego i krytycznego słuchania).

7. Infoetyka

Powróćmy do wstępnego przykładu o porażce znanego pływaka. Na pierwszy rzut oka widoczny jest wybór etyczny, którego dokonał i którego mógł dokonać dziennikarz oraz konsekwencje tego wyboru.

Można zakładać, że dziennikarz ten postąpił tak, ponieważ:

• miał na tyle mocną pozycję, że nie zależało mu, aby za wszelką cenę polepszać ją woczach szefów (uniknął pokusy gwiazdorstwa za wszelką cenę);
• jako fachowiec zdawał sobie sprawę jak wielkie znaczenie dla zawodnika ma społeczna presja wywierana na niego (szanował prywatność - wrażliwość człowieka);
• jako człowiek kierował się najpierw kryterium poszanowania człowieka, a dopiero potem logiką słupków (szanował godność);
• prawdopodobnie znał też tego człowieka i rozpoznał jego porażkę jako „wypadek przy pracy”, a nie na przykład skutek popadnięcia w nałóg (fachowość - wiedza o całym relacjonowanym obszarze).

Czy to oznacza, że dziennikarz nie powinien ujawniać prawdy? Co to znaczy - pochopne ujawnienie prawdy? Jak uniknąć niebezpieczeństwa zatajenia prawdy w imię złych interesów, albo z powodu naiwności?

Przykłady:

• Jan Paweł II i ksiądz donosiciel - sytuacja, w której Papież przy kilku osobach zwrócił się do pewnego człowieka - Dlaczego mnie zdradziłeś? To porażające pytanie zaczęło proces jego nawrócenia.
• Pytanie o poziom moralny osoby ujawniającej sekret? O jej autorytet (nie gwiazdor, lecz świadek).

8. Odpowiedzialność odbiorców

a) Selekcja informacji - poszanowanie godności człowieka, prawdy o człowieku (jego natura).

b) Krytyczna ocena przekazu pod kątem relacji między „info” a „tainment“.

c) Reakcja - na to co dobre (pozytywna) i na to co złe (domaganie się zmian).

9. Dyskusja - Sposób relacjonowania wybranych wydarzeń

• Śmierć Papieża
• In vitro
• Informacja o apelu naukowców w sprawie odwiedzin Papieża na La Sapienza - niekontrolowany czy kontrolowany przeciek?