1. Pojęcia:
a) prawa własności intelektualnej: prawa autorskie, patenty, wzory przemysłowe, znaki towarowe, odmiany roślin, etc. - ustanowione przez prawo monopole na korzystanie z określonych wytworów myśli ludzkiej, np. dzieł artystycznych, literackich, muzycznych, wynalazków przemysłowych, farmaceutyków, marek, etc.
Prawa osobiste i ekonomiczne:
- monopol oznacza, że może korzystać jedna osoba („właściciel”), inne nie mogą korzystać bez jej zgody; naturalna kolizja z wolnością (im więcej monopolu, tym mniej wolności)
- ustanowione przez prawo, tzn. bez ustawy nie byłoby monopolu, lecz byłaby swoboda korzystania
- przedmiotem są wytwory ludzkiej myśli, które z natury rzeczy nadają się do rozpowszechniania i korzystania przez wielu (inaczej niż rzeczy materialne)
- prawo określa - zakres monopolu np. zakres dozwolonego użytku, licencje przymusowe, czas trwania monopolu, obowiązki w zamian za uzyskanie monopolu np. opłaty, konieczności ujawnienia tajemnic, etc.
b) sprawiedliwość: kategoria moralna. Cnota moralna. Także podstawowa wartość życia społecznego (KNSK 197, 201), obok prawdy, wolności, miłości. Związana z godnością osoby ludzkiej.
Sprawiedliwość (jako wartość) „stanowi niepodważalny punkt odniesienia dla odpowiedzialnych za sprawy publiczne.” „Poszanowanie uzasadnionej autonomii spraw ziemskich skłania Kościół do nie przypisywania sobie kompetencji ściśle związanych z porządkiem technicznym i doczesnym, co jednak nie może mu przeszkodzić w wypowiadaniu się i ukazywaniu jak - poprzez różne wybory dokonywane przez człowieka - wartości te znajdują swoje potwierdzenie albo odwrotnie, zostają zanegowane.” (KNSK 197).
Sprawiedliwość jest wartością, która towarzyszy praktykowaniu odpowiadającej jej moralnej cnoty kardynalnej. Polega ona na stałej i trwałej woli oddawania Bogu i bliźniemu tego, co im się należy. Z obiektywnego punktu widzenia - decydujące kryterium moralności w obszarze intersubiektywnym i społecznym. (KNSK 201)
- Sprawiedliwość wymienna, wyrównawcza.
- Sprawiedliwość dystrybutywna, rozdzielcza.
- Sprawiedliwość legalna.
Sprawiedliwość szczególnie ważna dzisiaj, gdy dominuje tendencja do oceniania działań wyłącznie wg kryteriów korzyści (utylitaryzm).
Kryterium sprawiedliwości (to co sprawiedliwe) nie jest zwykła ludzka konwencja (umowa, prawo pozytywne), ale godność osoby ludzkiej.
2. Zasada powszechnego przeznaczenia dóbr i własność prywatna (por. KKK 2402-2406)
a) Uzasadnienie dla monopolu własności intelektualnej:
- „własność dzieła”
- czy ochrona inwestycji, jakiej wymagało jego wytworzenie?
- Uzasadnieniem dla ochrony marki (znaki towarowe) jest zapobieżenie wprowadzania w błąd klienteli.
b) Własność prywatna i siódme przykazanie:
Nie będziesz kradł (Wj 20, 15; Pwt 5, 19).
Nie kradnij (Mt 19,18).
2401 Siódme przykazanie zabrania zabierania lub zatrzymywania niesłusznie dobra bliźniego i wyrządzania bliźniemu krzywdy w jakikolwiek sposób dotyczącej jego dóbr. Nakazuje sprawiedliwość i miłość w zarządzaniu dobrami materialnymi i owocami pracy ludzkiej. Z uwagi na wspólne dobro wymaga ono powszechnego poszanowania przeznaczenia dóbr i prawa do własności prywatnej. Życie chrześcijańskie stara się dobra tego świata ukierunkować na Boga i miłość braterską.
3. Ekonomiczne znaczenie informacji i myśli ludzkiej dzisiaj
Ogromne i wzrastające:
- gospodarka oparta na wiedzy; technologia, informacje, produkty zaawansowane technologicznie
- ograniczony transfer wiedzy do krajów ubogich
- opłaty licencyjne i „drenaż mózgów” (emigracja talentów)
4. Propaganda własności intelektualnej
- „Piractwo = kradzież”(?)
- Najpoważniejsza przyczyna sądowego ograniczania (często nieograniczonej przez inne wartości) wolności słowa.
5. Kilka przypadków szczególnych (dyskusja)
- Architekt, który twierdzi, że władze miasta naruszają jego prawo autorskie (prawo do zachowania integralności utworu), kiedy stawiają pomnik na placu, który wcześniej architekt ów zaprojektował? Albo architekt, który zaprojektował budynek uważa, że bez jego zgody nie można tego budynku zbudować inaczej niż ściśle wg jego projektu, a później dokonywać dalszych zmian w wybudowanym budynku, np. dokonac jego przebudowy?
- Czas ochrony programów komputerowych - 75 lat (sic!) (czy jest związek z potrzebą zapewnienia zwrotu inwestycji?)
- Kwestia nadużycia praw - monopolistyczne ceny produktów (programów komputerowych, nagrań audiowizualnych, opatentowanych lekarstw)?
* * *
ANEKS
Katechizm Kościoła Katolickiego na temat powszechnego przeznaczenia dóbr
I. Powszechne przeznaczenie i własność prywatna dóbr
2402 Na początku Bóg powierzył ziemię i jej bogactwa wspólnemu zarządzaniu ludzkości, by miała o nią staranie, panowała nad nią przez swoją pracę i korzystała z jej owoców. Dobra stworzone są przeznaczone dla całego rodzaju ludzkiego. Ziemia jednak jest rozdzielona między ludzi, by zapewnić bezpieczeństwo ich życiu, narażonemu na niedostatek i zagrożonemu przez przemoc. Posiadanie dóbr jest uprawnione, by zagwarantować wolność i godność osób oraz pomóc każdemu w zaspokojeniu jego podstawowych potrzeb, a także potrzeb tych, za których ponosi on odpowiedzialność. Powinno ono pozwolić na urzeczywistnienie naturalnej solidarności między ludźmi.
2403 Prawo do własności prywatnej, nabytej lub otrzymanej w sposób sprawiedliwy, nie podważa pierwotnego przekazania ziemi całej ludzkości. Powszechne przeznaczenie dóbr pozostaje pierwszoplanowe, nawet jeśli popieranie dobra wspólnego wymaga poszanowania własności prywatnej, prawa do niej i korzystania z niej.
2404 “Człowiek, używając tych dóbr, powinien uważać rzeczy zewnętrzne, które posiada, nie tylko za własne, ale za wspólne w tym znaczeniu, by nie tylko jemu, ale i innym przynosiły pożytek”. Posiadanie jakiegoś dobra czyni jego posiadacza zarządcą Opatrzności; powinien pomnażać i rozdzielać jego owoce innym, a przede wszystkim swoim bliskim.
2405 Dobra produkcyjne - materialne lub niematerialne - jak ziemie czy fabryki wiedza czy zdolności wymagają troski ze strony ich posiadaczy, by przynosiły pożytek jak największej liczbie ludzi. Posiadacze dóbr użytkowych i konsumpcyjnych powinni ich używać z umiarkowaniem, zachowując najlepszą cząstkę dla gościa, chorego, ubogiego.
2406 Władza polityczna ma prawo i obowiązek - ze względu na dobro wspólne - regulować słuszne korzystanie z prawa własności.
II. Poszanowanie osób i ich dóbr
2407 W dziedzinie gospodarczej poszanowanie godności ludzkiej domaga się praktykowania cnoty umiarkowania, by panować nad przywiązaniem do dóbr tego świata, cnoty sprawiedliwości, by zabezpieczyć prawa bliźniego i dać mu to, co mu się należy, oraz solidarności, według “złotej zasady” i szczodrości Pana, który “będąc bogaty, dla nas stał się ubogim, aby nas ubóstwem swoim ubogacić” (2 Kor 8, 9).
Poszanowanie dóbr drugiego człowieka
2408 Siódme przykazanie zabrania kradzieży, która polega na przywłaszczeniu dobra drugiego człowieka wbrew racjonalnej woli właściciela. Nie mamy do czynienia z kradzieżą, jeśli przyzwolenie może być domniemane lub jeśli jego odmowa byłaby sprzeczna z rozumem i z powszechnym przeznaczeniem dóbr. Ma to miejsce w przypadku nagłej i oczywistej konieczności, gdy jedynym środkiem zapobiegającym pilnym i podstawowym potrzebom (pożywienie, mieszkanie, odzież) jest przejęcie dóbr drugiego człowieka i skorzystanie z nich.
2409 Wszelkiego rodzaju przywłaszczanie i zatrzymywanie niesłusznie dobra drugiego człowieka, nawet jeśli nie sprzeciwia się przepisom prawa cywilnego, sprzeciwia się siódmemu przykazaniu. Dotyczy to: umyślnego zatrzymywania rzeczy pożyczonych lub przedmiotów znalezionych, oszustwa w handlu, wypłacania niesprawiedliwych wynagrodzeń, podwyższania cen wykorzystującego niewiedzę lub potrzebę drugiego człowieka.
Są moralnie niegodziwe: spekulacja, która polega na sztucznym podwyższaniu ceny towarów w celu osiągnięcia korzyści ze szkodą dla drugiego człowieka; korupcja, przez którą wpływa się na zmianę postępowania tych, którzy powinni podejmować decyzje zgodnie z prawem; przywłaszczanie i korzystanie w celach prywatnych z własności przedsiębiorstwa; źle wykonane prace, przestępstwa podatkowe, fałszowanie czeków i rachunków, nadmierne wydatki, marnotrawstwo. Świadome wyrządzanie szkody własności prywatnej lub publicznej jest sprzeczne z prawem moralnym i domaga się odszkodowania.
2410 Obietnice powinny być dotrzymywane i umowy ściśle przestrzegane, o ile zaciągnięte zobowiązanie jest moralnie słuszne. Znaczna część życia gospodarczego i społecznego zależy od wartości umów zawieranych między osobami fizycznymi lub prawnymi, w tym umów handlowych o kupnie lub sprzedaży, umowy o wynajmie lub o pracę. Każda umowa powinna być zawarta i wypełniona w dobrej wierze.
2411 Umowy podlegają sprawiedliwości wymiennej, która reguluje wymianę między osobami i między instytucjami z uwzględnieniem poszanowania ich praw. Sprawiedliwość wymienna obowiązuje w sposób ścisły; domaga się ochrony praw własności, spłaty długów i dobrowolnego wypełnienia zaciągniętych zobowiązań. Bez sprawiedliwości wymiennej nie jest możliwa żadna inna forma sprawiedliwości.
Odróżnia się sprawiedliwość wymienną od sprawiedliwości legalnej, która dotyczy tego, co obywatel słusznie winien jest wspólnocie, i od sprawiedliwości rozdzielczej, która reguluje to, co wspólnota winna jest obywatelom proporcjonalnie do ich wkładu i potrzeb.
2412 Na mocy sprawiedliwości wymiennej naprawienie popełnionej niesprawiedliwości wymaga zwrotu skradzionego dobra jego właścicielowi.
