Pogadanki z etyki zawodowej

1. Wprowadzenie: szczęście to coś więcej niż wygrana na loterii.

W lipcu 2006 r. Walijczyk Luke Pittard wygrał 1,6 mln euro na loterii. Potem ożenił się i wyjechał z żoną na Wyspy Kanaryjskie. Ale tak bardzo brakowało mu kolegów z pracy, że po roku wrócił do swojej pracy w lokalnym McDonaldzie za 7,5 euro za godzinę.

Intuicyjnie pojmujemy, że jest związek pomiędzy pracą, pieniędzmi a szczęściem. Natomiast mniej oczywistym jest to, że ten związek nie jest liniowy.

Zacznijmy analizować te zależności, począwszy od zdefiniowania szczęścia.

2. Szczęście jest czymś znacznie więcej niż „pozytywna emocja”, „rozbawienie”, „zadowolenie”. Według Arystotelesa szczęście to działanie zgodnie z naturą (rybki są szczęśliwe pływając, a ptaki latając). Szczęście to posiadanie dobra właściwego zgodnie z naturą, a dla człowieka jako istoty rozumnej, jest nim poznawanie prawdy (akt rozumu) i miłość (akt woli).

Człowiek szuka stałych dóbr; dobra niezgodne z naturą lub ulotne, a potem ich konsekwentna utrata, mogą tylko bardziej go frustrować.

Metafizycznie rzecz biorąc, szukamy dobra, prawdy, piękna (tzw. transcendentalia bytu). Ich stałe posiadanie możemy osiągnąć jedynie w Bogu.

3. Pieniądze nawet nie są dobrem w samym sobie. Są elementem wymiany dóbr. Ale jakie dobra możemy kupić za pieniądze? Czy można kupić takie trwałe dobra jak np. bezwarunkową miłość, wewnętrzny pokój?

4. Według amerykańskiego psychologa Abrahama Maslowa istotą szczęścia jest zaspokojenie potrzeb. Maslow przyjmuje, iż ludzie posiadają następujące
potrzeby:
- potrzeby fizjologiczne (głód, pragnienie, sen),
- potrzebę bezpieczeństwa,
- potrzebę przynależności i miłości,
- potrzebę szacunku,
- potrzebę samorealizacji.

Im wyżej w hierarchii, tym trudniej zaspokoić o zaspokojenie tych potrzeb jedynie za pieniądze.

5. Błędne koło praca-pieniądze-konsumpcja nie prowadzi do szczęścia. Zagubiliśmy coś po drodze. Gdyby takie stwierdzenie było prawdziwe, bylibyśmy przynajmniej dwa razy szczęśliwsi niż po 50 lat temu, a badania pokazują, że poczucie szczęścia w krajach rozwiniętych zmalało!

6. Szczęście wiąże się także - w aspekcie psychologicznym - z oczekiwaniami. Brak spełnienia oczekiwań prowadzi do subiektywnej oceny braku należnego dobra, a w konsekwencji braku szczęścia.

Współczesne społeczeństwo pompuje ciągle w górę nasze oczekiwania - wymarzone obrazy szczęścia. Musimy być piękni, zdrowi i mieć najnowszy model wszystkiego. Bez tego nie ma mowy o możliwości szczęścia. Np. czy pamiętamy gry komputerowe, o których marzyli dzieci 20 lat temu - Pacman, Tetris, Super Mario? A teraz, jakich konsol oczekują od rodziców, aby być „szczęśliwymi”? Jakie samochód lub mieszkanie było naszym marzeniem 15 lat temu, a jakie teraz? Telefony, muzyka, komputery…

7. Oczekiwania mogą być wygórowane względem własnych możliwości lub względem innych uczestników społeczności (przez porównanie).

Pointa do moralności:
-> wygórowane oczekiwania względem własnych możliwości = pycha
-> wygórowane oczekiwania przez porównanie się z innymi = zazdrość

8. Dlaczego pracujemy? Czy tylko dla pieniędzy? Praca per se może być źródłem szczęścia, jeżeli ta praca nosi treść.

Treść pracy ma znaczenie dla szczęścia, ponieważ możemy dostrzegać dobro, do którego ta praca się przyczynia (np. nauczyciel w szkole,
pielęgniarka w szpitalu, policjant).

Propozycje prezentowane przez Unię Europejską w „European Qualifications Framework for Longlife Learning” stawiają jedynie na wiedzę i umiejętności, pomijając takie elementy jak rzetelność zawodowa i integralny rozwój osoby ludzkiej.

9. Oczywiście pieniądze są ważne (Arystoteles podkreślał też rolę zaspokajania potrzeb fizjologicznych - uważał, że by być szczęśliwym, trzeba być dobrze odżywionym). Ale szczęście zależy bardziej od tego, co robimy z pieniędzmi. Prof. Michael Norton z Harvard Business School twierdzi, że pieniądze mogą kupić szczęście…, o ile wydajemy je na innych. Współczesne teorie osoby ciążą ku temu, że szczęście człowieka trzeba definiować przez realizację dobra „drugiego”.

10. Nie można zakładać, że wszyscy wiedzą lepiej, co im daje szczęście. Czasami widać blokowiska, w których może brakuje podstawowych dóbr, ale mają anteny satelitarne i nie przepuszczają żadnego odcinka „Kiepskich”. Czy faktycznie dobrze rozpoznają dóbr dających im szczęście? Szczęście wiąże się także, a może przede wszystkim, z edukacją intelektualną (rozpoznanie prawdziwego dobra) i wolitywną (chcieć podążać za tym dobrem).

11. Szczęście też wiąże się z otoczeniem społecznym i regulacją życia. Tam, gdzie ludzie mogą angażować się więcej w życie polityczne, szanuje się wolność sumienia, etc., ludzie są bardziej szczęśliwi. To samo można powiedzieć odnośnie warunków życia: zdrowia, życia rodzinnego, praktyki religijnej, starzenia się, wartości… Poszanowanie wolności jest konieczne dla szczęścia.

12. Konkluzje:
- szukać dóbr trwałych
- porównać się z samym sobą, tj. z talentami i faktycznymi możliwościami
- ciągle prawdziwe jest paradygmat, że „więcej szczęścia jest w dawaniu niż w braniu”

Literatura:

Fontrodona J., Guillen M., Rodriguez Sedano A., “Getting Back To Why We Work”, IESE Insight (insight.iese.edu, accessed 01.06.2008).

Norton M., “Spending on Happiness”, HBS Working Knowledge (hbswk.hbs.edu, accessed 03.06.2008).

Sison A., “Happiness is not a lottery win”, Mercatornet (www.mercatornet.com, accessed 23.05.2008).

1. Wolność = autodeterminacja ku dobru (Arystoteles, ale też Kant)
Wolność = własność woli (Jan Paweł II)
Możliwość wyboru nie stanowi jeszcze o wolności (inaczej pies na rozdrożu byłby wolny, bo może pójść w lewo albo w prawo), tak samo jak brak wyboru nie oznacza braku wolności (inaczej osoba, która codziennie wsiada do jedynego pociągu do pracy nie byłaby wolna). Wolność oznacza przede wszystkim akt woli.

Wolność nie jest statecznym stanem — należy ją rozpatrzyć dynamicznie, “teleologicznie”. Wybór, który ogranicza późniejszej “własności woli” (np. przez zażywanie narkotyków) pokazuje możliwość wolnego wyboru, ale nie jest aktem wolnym. Akt woli, który prowadzi do dobra jest aktem wolnym.

2. Dojrzałość. Auto-determinacja wymaga samo-świadomości.
Własność wymaga podmiotu zdolnego do egzekwowania praw.
Wolność wymaga dojrzałości: „tyle wolności ile dojrzałości”. Dlatego rodzice słusznie mogą ograniczać swobodę dzieci, bowiem nie są one jeszcze w pełni dojrzałe.

3. Cnota = dobry nawyk.
Powtarzanie czynu czyni nawyk; powtarzanie dobrego czynu czyni dobry nawyk.
Świadome powtarzanie dobrego czynu w celu szukania dobra kształtuje cnotę.

4. Cnota wymaga wolności i dojrzałości.
Brak skrępowania (wewnętrznego, bowiem każdy człowiek jest zewnętrznie ograniczony) jest warunkiem wolności, ale nie stanowi celu wolności.

5. Człowiek cnotliwy jest wolny, ponieważ „robi, co chce”, a nie „co mu się chce”.

6. Ważność wychowania w:
a) pokazaniu dobra;
b) edukacji woli - rzeczy dobre niekiedy wymagają najpierw poświęcenia;
c) nagradzaniu/uznaniu cnoty.

7. Przykłady cnót ludzkich:
- męstwo (odwaga);
- punktualność (szacunek dla innych);
- porządek, pracowitość;
- sprawiedliwość (np. wobec Boga = religijność, wobec współmałżonka = wierność).
47 cnót według Św. Tomasza, ale wszystkie cnoty ludzkie wywodzą się z 4 kardynalnych (roztropność, męstwo, sprawiedliwość, umiarkowanie).

8. Inne interesujące zagadnienia:
- Demokracja: wymaga nie tylko swobody wyboru, ale i pełnej wolności, czyli poznanie dobra, dojrzałości i cnoty.
- „Moja wolność” a wolność innych: współczesne formy niewolnictwa, aborcja.

I. Cechy, które powinni posiadać „dobrzy” właściciele, menedżerowie, pracownicy,
studenci

Niejednokrotnie wyrażaliśmy pragnienie, aby nasi przełożeni lub pracownicy dysponowali między innymi następującymi cechami:

• pracowici,
• uczciwi,
• kreatywni,
• lojalni,
• opanowani,
• sumienni,
• uczynni,
• życzliwi,
• szczerzy.

Ale skąd ich „wziąć”?

Otóż zanim osiągną wiek mają 20, 30, 40 lat - są po prostu ….. dziećmi!

II. Wychowanie najważniejsze!

Często rodzice posyłają swoje dzieci do najlepszej szkoły lub na najlepszy uniwersytet, aby zdobyły określoną wiedzę i dyplom. Mamy wtedy do czynienia z nauczaniem. Ponieważ może się zdarzyć, że wybitnie uzdolniony uczeń będzie jednocześnie źle wychowany. Często spotykane sytuacje to takie, w których bardzo zdolne dziecko otrzymuje bardzo dobre oceny w szkole podstawowej, gimnazjum i liceum a z chwilą rozpoczęcia studiów ma poważne problemy z systematyczną nauką i samodyscypliną. Powodem jest brak cech takich jak pracowitość czy wytrwałość - do tej pory wszystko osiągane było bez większego wysiłku…

Wychowanie jest najważniejsze! Często uczniowie „mniej uzdolnieni” osiągają lepsze wyniki właśnie dzięki pracowitości, odpowiedzialności i wytrwałości.

III. Wychowanie i dlaczego rodzice są pierwszymi wychowawcami?

1. Co to jest wychowanie - wychowanie integralne

W rozwoju osoby wyróżniamy trzy poziomy: materię (ciało), inteligencję i wolę.

Wychowywać osobę oznacza uczyć ją posługiwać się dobrze wolą i być odpowiedzialnym za swoje czyny.

Integralne wychowanie obejmuje „całego” człowieka. Wyróżniamy następujące sfery wychowania:

• intelektualna,
• cielesna,
• emocjonalna,
• duchowa,
• moralna.

Częsty błąd rodziców i nauczycieli, którzy koncentrują się tylko na jednej ze sfer np. sferze intelektualnej („jeśli będzie znał kilka języków i będzie świetny z matematyki poradzi sobie w życiu i będzie dobrym człowiekiem” ) lub sferze cielesnej („mój syn musi uprawiać dużo dyscyplin sportowych np. piłkę nożną, szermierkę, judo. Dzięki temu będzie mógł się wyżyć i nie będzie agresywny”). Najczęściej zapomina się o kształtowaniu woli.

Małe dziecko - do 2 lat - jak powiedziała to pewna mama „ma czysty wzrok”. Potem pojawia się „błysk w oku”. Inaczej mówiąc obserwujemy skłonność do niewłaściwego zachowania i postępowania. Starsze dzieci - w wieku szkoły podstawowej - również uświadamiają sobie swoje skłonności oraz u innych.

2. Ogniwa procesu kształtowania charakteru

• Usłyszeć
• Zrozumieć
• Zaakceptować
• Zapamiętać
• Włączyć do swojego systemu wartości
• Zacząć urzeczywistniać, nawet w małym zakresie
• Podtrzymywać rozpoczęte działania poprzez codzienną kontrolę jakości działania i zdobytych umiejętności

3. Prawo i obowiązek rodziców do wychowania dzieci - prawo naturalne

Rodzina jest pierwszym, podstawowym i „niezastąpionym” miejscem wychowania.

Prawo do wychowania dzieci jest prawem naturalnym.

Z czego wynikają prawa wychowawcze? Prawa rodziców wynikają stąd, że są oni rodzicami.

„Prawo-obowiązek rodziców wychowania potomstwa „jest czymś istotnym i jako taki związany jest z samym przekazywaniem życia ludzkiego; jest on pierwotny i mający pierwszeństwo w stosunku do zadań wychowawczych innych osób, z racji wyjątkowości stosunku miłości łączącej rodziców i dzieci; wyklucza zastępstwo i jest niezbywalny, dlatego nie może być całkowicie przekazany innym, ani przez innych zawłaszczony” (Kompendium Nauki Społecznej Kościoła 239)

Kto pierwszy uczy dokonywać dziecka wyboru co jest dobre, jak ma postąpić w danej sytuacji (z punktu widzenia etyki)? Oczywiście ten kto ma autorytet! Dla
dzieci są to rodzice, którzy musza pamiętać o wolności i … odpowiedzialności. Codzienne sytuacje w domu rodzinnym są okazja do walki z różnego rodzaju
„misiami”. Na przykład syn mówi: „Mi się nie chce grać na pianinie!” Rodzice wiedzą, że talent to nie wszystko, trzeba go rozwijać z odpowiedzialnością, która pomaga być wytrwałym, a to oznacza ciągłe ćwiczenie woli i nie uleganie chwilowym nastrojom.

4. Instytucje współpracujące i pomagające rodzinie

• Rodzina - bliższa i dalsza (np. babcia, dziadek, wujek, ciocia chrzestni itp.)
• Kościół
• Przedszkole
• Szkoła
• Harcerstwo
• „Zajęcia pozalekcyjne”

Błąd ze strony instytucji publicznych i prywatnych - wiemy jak wychować dziecko, lepiej niże rodzice.

Rodzinie należy POMAGAĆ, a nie ją zastępować!

Błąd ze strony samych rodziców - Szkoła, Kościół, harcerstwo jest wychowania moich dzieci. Przecież ciężko pracuję, nie mam czasu i… płacę podatki! Z tego powodu mam prawo tego wymagać od różnych instytucji, przede wszystkim od szkoły.

Wychowanie dzieci to nie tylko prawo, ale OBOWIĄZEK.

IV. Podsumowanie

„Niechaj w pracy wychowawczej wszyscy zaangażowani w nią ludzie, zarówno wierzący, jak i poszukujący i niewierzący poczują się związani najpiękniejszym zadaniem - cierpliwego i pełnego spokojnej mądrości ukazywaniu dojrzewającym ludziom, jak być człowiekiem naprawdę…” (Jan Paweł II)

V. Uzupełnienie - Akty prawne o charakterze państwowym, oświatowym, kościelnym i inne.

Rodzice mają “pierwszeństwo w stosunku do zadań wychowawczych innych osób czy instytucji z racji wyjątkowości miłości łączącej rodziców i dzieci, i nie mogą być zawłaszczone nikogo” (por. Jan Paweł II, Familiaris consortio, nr 36).

Prawo do poszanowania władzy rodzicielskiej w dziedzinie wychowania.

Europejska Konwencja Praw Człowieka stwierdza, że “Państwo uznaje prawo Rodziców do zapewnienia [...] wychowania i nauczania zgodnie z ich własnymi przekonaniami religijnymi i filozoficznymi”.

Rodzice mają prawo pierwszeństwa w wychowaniu i nauczaniu dzieci. Poszanowanie tego prawa zapewnia Protokół Pierwszy do Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 20 marca 1952 r. (ratyfikacja 8 kwietnia 1994 r.), art. 2.

W tym kontekście mówi się o zasadzie pomocniczości, którą mają kierować się inne podmioty wychowujące.

“Rodzinie powinny pomagać i ochraniać ją odpowiednie instytucje społeczne. Tam gdzie rodziny nie są w stanie wypełniać swoich funkcji, inne społeczności mają obowiązek pomagać im. Zgodnie z zasadą pomocniczości większe wspólnoty nie powinny przywłaszczać sobie jej uprawnień czy też ingerować w jej życie” (KKK nr 2209).

“Państwo i Kościół mają obowiązek służenia rodzinom wszelkimi możliwymi formami pomocy, aby rodziny mogły prawidłowo wypełniać swe zadania wychowawcze [...] Pomoc winna być proporcjonalna do niewystarczalności rodziny” (Jan Paweł II, Familiaris consortio, nr 40).

To oznacza, że rodzinę nikt nie powinien zastępować lub wyręczać.

Rodzice mają prawo do religijnego wychowania dzieci.

“Rodzice mają prawo do wychowania dzieci zgodnie ze swoimi przekonaniami religijnymi i moralnymi (Karta Praw Rodziny art. 5a), “naruszane są prawa rodziców, gdy państwo narzuca obowiązkowy system wychowania, z którego zostaje usunięta całkowicie formacja religijna ” (KPR art. 5d).

Inne podstawy prawne w: Konkordacie zawartym 28 lipca 1993 r. między Stolicą Apostolską i Rzeczypospolitą Polską (Dz. U. 1998 Nr 51, poz. 318), art. 5 i 12-13; rozporządzeniu Ministra Edukacji Narodowej w sprawie warunków i sposobów organizowania nauki religii w przedszkolach i szkołach publicznych (dz. U. 1999 Nr 67, poz. 753); Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. 1997 Nr 78, poz. 483), art. 53; Ustawie o systemie oświaty (Dz. U. 1997 Nr 28, poz. 153), art. 1.2 i art. 12.1; czy w Kodeksie Prawa Kanonicznego, kan. 793 i 799.

Rodzice mają prawo do wychowania moralnego i seksualnego. Jest to ściśle związane ze sposobami wprowadzania do programu nauczania przedmiotu jakim jest przygotowanie do życia w rodzinie.

Rodzice mają prawo do współdecydowania w sprawach szkoły i oświaty.

“Dopełnieniem praw rodziców jest spoczywająca na nich poważna powinność głębokiego zaangażowania się w nawiązywanie serdecznego i czynnego kontaktu z nauczycielami i kierownictwem szkoły” (Christifideles laici nr 62). Jedną z form tego uczestniczenia jest Rada Rodziców.

Znany dziennikarz sportowy Przemysław Babiarz wspomina, jak podczas pływackich mistrzostw świata polski pływak na samym początku poniósł sromotną porażkę. Kibice i komentatorzy wiązali z tym pływakiem duże nadzieje, wiele wskazywało na możliwość odniesienia przez niego sukcesu, tymczasem zawodnik zawiódł. Przemysław Babiarz rozmawiał później z trenerem. Trener opowiadał o kryzysie pływaka, o tym, że nie chce rozmawiać, że w ogóle się nie pojawia. Babiarz zachował tę informację dla siebie. Po kilku dniach sportowiec doszedł do siebie, odzyskał wiarę we własne siły, tydzień po klęsce zdobył mistrzostwo świata.

Podstawowym obowiązkiem dziennikarza jest informować. „All the news that’s fit to print” - głosi zawołanie New York Times’a („Wszystkie wiadomości, które nadają się do druku”). Pozostaje jednak pytanie - jak informować, czy zawsze informować, czy istnieją jakieś kryteria informowania. W obliczu niesłychanego tempa rozwoju mediów Papież Bendykt XVI wręcz mówi o potrzebie „infoetyki” (podobnie jak postęp w dziedzinie badania ludzkiego życia domaga się bioetyki).

1. Czym jest etyka ?

Etyka (z greckiego éthikós - zwyczajny; éthos - obyczaj, zwyczaj):

• zespół norm i ocen moralnych charakterystycznych dla danej zbiorowości społecznej;
• filozoficzna nauka o moralności, zajmująca się wyjaśnieniem i ustalaniem takich kategorii, jak dobro i zło, odpowiedzialność, sumienie, powinności oraz wytyczaniem zasad i norm moralnego postępowania. Dzieli się na aksjologię (teorię wartości) i deontologię (naukę opowinnościach).

Dobra moralne wyróżnił po raz pierwszy Sokrates wynosząc je ponad wszystkie. Dla nich człowiek powinien poświęcić dobra niższe i pozorne. Twierdził, że tylko to, co dobre, jest naprawdę pożyteczne.
Stoicy uznali jako pierwsi, że dobro, to nie byt obiektywny lecz po prostu działanie zgodne z ogólnym porządkiem świata, narzucanym przez abstrakcyjny, bezosobowy absolut zwany przez nich pneumą. Przeciwstawianie się woli pneumy to zło, zaś działanie w zgodzie z jej wolą to dobro. Tam, gdzie następuje działanie sprzeczne z kierunkiem nadawanym przez pneumę całemu światu powstaje zło i cierpienie.
Święty Augustyn połączył poglądy stoików i Platona i włączył je oba do chrześcijańskiego systemu etyki. Nauczał on, że cokolwiek istnieje, o ile istnieje, jest dobrem, inaczej mówiąc dobro jest tym, co jest, zło natomiast jest tym, czego nie ma w dobru. Świat według niego, jako dzieło Boże, jest dobry.

2. Świat informacji - cele mediów

a) Cele bliskie:

• informacja,
• rozrywka.

b) Cele dalekosiężne:

• przedstawienie prawdy o człowieku i o świecie,
• praca na rzecz solidarności i sprawiedliwości,
• przekazanie informacji uzdalniającej człowieka do wyborów wolnych i odpowiedzialnych.

3. Papież Benedykt XVI o mediach

a) Niebezpieczeństwa:

• Mogą się one przekształcić w systemy służące podporządkowaniu człowieka logikom podyktowanym przez panujące w danym okresie interesy. Tak jest w przypadku przekazu wykorzystywanego dla celów ideologicznych bądź w celu sprzedania produktów konsumpcji za pomocą natrętnej reklamy.
• Pod pretekstem przedstawiania rzeczywistości w istocie dąży się do usprawiedliwiania inarzucania wypaczonych wzorów życia osobistego, rodzinnego czy społecznego. Ponadto, aby zwiększyć tzw. oglądalność, czasami media nie wahają się uciekać do wulgarności, przemocy iprzekraczania zasad.
• Istnieje wreszcie możliwość, że przez media są proponowane i promowane wzorce rozwoju, które raczej pogłębiają przepaść technologiczną między krajami bogatymi i biednymi, zamiast ją zmniejszać.
• Niekontrolowane gwiazdorstwo.
• Sprawowanie kontroli nad mediami przez tych, „którzy posłużą się nimi w celu manipulowania sumieniami“.
• Przekaz zdaje się czasami rościć sobie prawo nie tylko do przedstawiania rzeczywistości, ale też do determinowania jej dzięki posiadanej władzy i sile sugestii. Stwierdza się na przykład, że w sprawie niektórych wydarzeń media nie są wykorzystywane do właściwej roli informacji, ale do “tworzenia” samych wydarzeń. Swego czasu „trudnym” dniem w sporcie był wtorek; wtedy małe wydarzenie podnosiło się do dużej rangi; niedawna sprawa z niszczonymi laptopami, nagminne powoływanie się na sondaże, zamawianie ich przez redakcje, opieranie na nich informacji, odwoływanie się do opinii publicznej w sprawach, które wymagają pogłębionej wiedzy, lub do tzw. autorytetów, którzy wypowiadają się w nie swojej dziedzinie. Inny przykład - tzw. źródło dobrze poinformowane: polityk podaje „poufną” wiadomość dziennikarzowi, który ją publikuje, a następnie ten sam polityk powołuje się na te informację

b) Cele mediów w wizji Papieża Benedykta:

• Wzrost człowieka wewnętrznego

Czy nie należałoby raczej sprawić, aby pozostały one na służbie osoby i dobra wspólnego i sprzyjały “formacji etycznej człowieka, we wzrastaniu człowieka wewnętrznego”

• Praca na rzecz poszanowania godności człowieka

Gdy komunikacja traci etyczny punkt odniesienia i wymyka się spod kontroli społecznej, przestaje się liczyć z centralnym miejscem człowieka i jego nienaruszalną godnością, co grozi negatywnym wpływem na jego sumienie i jego decyzje, a w ostateczności uzależnieniem wolności i samego życia osób. Właśnie dlatego niezbędne jest, aby środki społecznego przekazu zazdrośnie broniły osoby i w pełni szanowały jej godność. Coraz więcej osób uważa, że w tej dziedzinie niezbędna jest dziś ” info-etyka“, tak jak istnieje bioetyka w dziedzinie medycyny i badań naukowych związanych z życiem.

• Ukazanie pełni człowieczeństwa (wymiar cielesny, emocjonalny, intelektualny, wolitywny, duchowy)

Człowiek spragniony jest prawdy, poszukuje prawdy; dowodzą tego zainteresowanie i powodzenie wielu inicjatyw wydawniczych, programów czy filmów telewizyjnych wysokiej jakości, w których uznane są i dobrze ukazane prawda, piękno i wielkość osoby ludzkiej, łącznie z jej wymiarem religijnym. Jezus powiedział: “Poznacie prawdę a prawda was wyzwoli” (J 8, 32).

4. Wolność słowa

a) Jan Paweł II: Olsztyn, 6 czerwca 1991:

• Wolność publicznego wyrażenia swoich poglądów jest wielkim dobrem społecznym, ale nie zapewnia ona wolności słowa.
• Kiedy słowo nie jest wolne: Jeśli jest spętane egocentryzmem, kłamstwem, podstępem, może nawet nienawiścią lub pogardą dla innych.
• Niewielki będzie pożytek z mówienia i pisania, jeśli słowo będzie używane nie po to, aby szukać prawdy, wyrażać prawdę i dzielić się nią, ale tylko po to, by zwyciężać w dyskusji i obronić swoje - może właśnie błędne - stanowisko.

Istotny jest cel, z którym komunikuję - czy chcę się dowiedzieć, czy chcę udowodnić swoją tezę, czy chcę poznać czyjeś zdanie, czy chcę się nim posłużyć do udowodnienia swojej tezy (nagminne grzechy - przerywanie, brak słuchania i nawiązania do wypowiedzianych treści, wybijanie na pierwszy plan nieudolnych wypowiedzi przeciwników i zgrabnych acz pustych wypowiedzi zwolenników).

Starajmy się odnaleźć pełne znaczenie i wartość prawdy: prawda, która wyzwala - wolność przez prawdę. Nigdy poza prawdą. Poza prawdą wolność nie jest wolnością. Jest pozorem. Jest nawet zniewoleniem.

5. Czym jest prawda w pracy dziennikarza

• sumą wydarzeń i opinii;
• sumą wydarzeń, opinii, emocji;
• sumą wydarzeń, opinii, emocji przedstawionych w sposób uporządkowany i fachowy.

Komunikowanie a relatywizm - przekonanie, że mamy wolny rynek różnych prawd, że wolność mediów jest nieskrepowana (moim obowiązkiem jest informować, obojętnie kiedy, obojętnie co, obojętnie jak).
 

6. Uwarunkowania (ograniczenia) działania mediów

a) W dzisiejszym świecie mediów, szczególnie mediów elektronicznych, na pierwszy plan wysuwa się coraz bardziej ich funkcja rozrywkowa. Wkracza ona nie tylko tam, gdzie tradycyjnie obecna jest rozrywka, ale również do świata informacji. Mówi się nawet o nowym typie informowania nazywanym infotainment (ang. entertainment - rozrywka). Ta zmiana jest brzemienna w konsekwencje. Można powiedzieć, że to co nie jest widowiskiem nie ma racji bytu. Dlatego ważniejsze staje się to, jak dana informacja jest zaprezentowana niż co jest jej treścią. Dobiera się środki, które podwyższą walor „tainment” na niekorzyść „info“. Przykład - kontrapunkt czyli przeciwstawienie sobie różnych stanowisk (emocje wzrastają, gdy uczestnicy walczą ze sobą - jak w teleturnieju). Niedawno dyskutowano na temat dwóch książek - księdza Zaleskiego i kard. Dziwisza. W mediach wręcz pytano, czy będzie kościelna wojna na książki? Inne przeciwstawienie - Jana Pawła II i Benedykta XVI (choćby ostatnia wiadomość o przepisach dotyczących beatyfikacji - jedna z gazet zinterpretowała je jako „odwrót od polityki beatyfikacyjnej” Jana Pawła).

b) Pojawia się tu pytanie o adekwatność. Czasem mamy do czynienia z taką chęcią przyciągnięcia uwagi odbiorcy, że nadawca przekazuje nieprawdziwy
komunikat: np. Olejnik w RMF (okazuje się, że to przypadkowa zbieżność nazwisk i wcale nie chodzi o znana dziennikarkę).

Inne uwarunkowania:

• opinia większości ,
• wyścig z czasem,
• wyścig o przykucie uwagi,
• zdanie dysponenta,
• dostępność informacji, konieczność zapełnienia gazety, programu, przymus zdobycia informacji,
• przekonanie o własnej racji (brak postawy aktywnego i krytycznego słuchania).

7. Infoetyka

Powróćmy do wstępnego przykładu o porażce znanego pływaka. Na pierwszy rzut oka widoczny jest wybór etyczny, którego dokonał i którego mógł dokonać dziennikarz oraz konsekwencje tego wyboru.

Można zakładać, że dziennikarz ten postąpił tak, ponieważ:

• miał na tyle mocną pozycję, że nie zależało mu, aby za wszelką cenę polepszać ją woczach szefów (uniknął pokusy gwiazdorstwa za wszelką cenę);
• jako fachowiec zdawał sobie sprawę jak wielkie znaczenie dla zawodnika ma społeczna presja wywierana na niego (szanował prywatność - wrażliwość człowieka);
• jako człowiek kierował się najpierw kryterium poszanowania człowieka, a dopiero potem logiką słupków (szanował godność);
• prawdopodobnie znał też tego człowieka i rozpoznał jego porażkę jako „wypadek przy pracy”, a nie na przykład skutek popadnięcia w nałóg (fachowość - wiedza o całym relacjonowanym obszarze).

Czy to oznacza, że dziennikarz nie powinien ujawniać prawdy? Co to znaczy - pochopne ujawnienie prawdy? Jak uniknąć niebezpieczeństwa zatajenia prawdy w imię złych interesów, albo z powodu naiwności?

Przykłady:

• Jan Paweł II i ksiądz donosiciel - sytuacja, w której Papież przy kilku osobach zwrócił się do pewnego człowieka - Dlaczego mnie zdradziłeś? To porażające pytanie zaczęło proces jego nawrócenia.
• Pytanie o poziom moralny osoby ujawniającej sekret? O jej autorytet (nie gwiazdor, lecz świadek).

8. Odpowiedzialność odbiorców

a) Selekcja informacji - poszanowanie godności człowieka, prawdy o człowieku (jego natura).

b) Krytyczna ocena przekazu pod kątem relacji między „info” a „tainment“.

c) Reakcja - na to co dobre (pozytywna) i na to co złe (domaganie się zmian).

9. Dyskusja - Sposób relacjonowania wybranych wydarzeń

• Śmierć Papieża
• In vitro
• Informacja o apelu naukowców w sprawie odwiedzin Papieża na La Sapienza - niekontrolowany czy kontrolowany przeciek?

1. Pojęcia:

a) prawa własności intelektualnej: prawa autorskie, patenty, wzory przemysłowe, znaki towarowe, odmiany roślin, etc. - ustanowione przez prawo monopole na korzystanie z określonych wytworów myśli ludzkiej, np. dzieł artystycznych, literackich, muzycznych, wynalazków przemysłowych, farmaceutyków, marek, etc.

Prawa osobiste i ekonomiczne:

- monopol oznacza, że może korzystać jedna osoba („właściciel”), inne nie mogą korzystać bez jej zgody; naturalna kolizja z wolnością (im więcej monopolu, tym mniej wolności)

- ustanowione przez prawo, tzn. bez ustawy nie byłoby monopolu, lecz byłaby swoboda korzystania

- przedmiotem są wytwory ludzkiej myśli, które z natury rzeczy nadają się do rozpowszechniania i korzystania przez wielu (inaczej niż rzeczy materialne)

- prawo określa - zakres monopolu np. zakres dozwolonego użytku, licencje przymusowe, czas trwania monopolu, obowiązki w zamian za uzyskanie monopolu np. opłaty, konieczności ujawnienia tajemnic, etc.

b) sprawiedliwość: kategoria moralna. Cnota moralna. Także podstawowa wartość życia społecznego (KNSK 197, 201), obok prawdy, wolności, miłości. Związana z godnością osoby ludzkiej.

Sprawiedliwość (jako wartość) „stanowi niepodważalny punkt odniesienia dla odpowiedzialnych za sprawy publiczne.” „Poszanowanie uzasadnionej autonomii spraw ziemskich skłania Kościół do nie przypisywania sobie kompetencji ściśle związanych z porządkiem technicznym i doczesnym, co jednak nie może mu przeszkodzić w wypowiadaniu się i ukazywaniu jak - poprzez różne wybory dokonywane przez człowieka - wartości te znajdują swoje potwierdzenie albo odwrotnie, zostają zanegowane.” (KNSK 197).

Sprawiedliwość jest wartością, która towarzyszy praktykowaniu odpowiadającej jej moralnej cnoty kardynalnej. Polega ona na stałej i trwałej woli oddawania Bogu i bliźniemu tego, co im się należy. Z obiektywnego punktu widzenia - decydujące kryterium moralności w obszarze intersubiektywnym i społecznym. (KNSK 201)

- Sprawiedliwość wymienna, wyrównawcza.

- Sprawiedliwość dystrybutywna, rozdzielcza.

- Sprawiedliwość legalna.

Sprawiedliwość szczególnie ważna dzisiaj, gdy dominuje tendencja do oceniania działań wyłącznie wg kryteriów korzyści (utylitaryzm).

Kryterium sprawiedliwości (to co sprawiedliwe) nie jest zwykła ludzka konwencja (umowa, prawo pozytywne), ale godność osoby ludzkiej.

2. Zasada powszechnego przeznaczenia dóbr i własność prywatna (por. KKK 2402-2406)

a) Uzasadnienie dla monopolu własności intelektualnej:

- „własność dzieła”

- czy ochrona inwestycji, jakiej wymagało jego wytworzenie?

- Uzasadnieniem dla ochrony marki (znaki towarowe) jest zapobieżenie wprowadzania w błąd klienteli.

b) Własność prywatna i siódme przykazanie:

Nie będziesz kradł (Wj 20, 15; Pwt 5, 19).

Nie kradnij (Mt 19,18).

2401 Siódme przykazanie zabrania zabierania lub zatrzymywania niesłusznie dobra bliźniego i wyrządzania bliźniemu krzywdy w jakikolwiek sposób dotyczącej jego dóbr. Nakazuje sprawiedliwość i miłość w zarządzaniu dobrami materialnymi i owocami pracy ludzkiej. Z uwagi na wspólne dobro wymaga ono powszechnego poszanowania przeznaczenia dóbr i prawa do własności prywatnej. Życie chrześcijańskie stara się dobra tego świata ukierunkować na Boga i miłość braterską.

3. Ekonomiczne znaczenie informacji i myśli ludzkiej dzisiaj

Ogromne i wzrastające:

- gospodarka oparta na wiedzy; technologia, informacje, produkty zaawansowane technologicznie

- ograniczony transfer wiedzy do krajów ubogich

- opłaty licencyjne i „drenaż mózgów” (emigracja talentów)

4. Propaganda własności intelektualnej

- „Piractwo = kradzież”(?)

- Najpoważniejsza przyczyna sądowego ograniczania (często nieograniczonej przez inne wartości) wolności słowa.

5. Kilka przypadków szczególnych (dyskusja)

- Architekt, który twierdzi, że władze miasta naruszają jego prawo autorskie (prawo do zachowania integralności utworu), kiedy stawiają pomnik na placu, który wcześniej architekt ów zaprojektował? Albo architekt, który zaprojektował budynek uważa, że bez jego zgody nie można tego budynku zbudować inaczej niż ściśle wg jego projektu, a później dokonywać dalszych zmian  w wybudowanym budynku, np. dokonac jego przebudowy?

- Czas ochrony programów komputerowych - 75 lat (sic!) (czy jest związek z potrzebą zapewnienia zwrotu inwestycji?)

- Kwestia nadużycia praw - monopolistyczne ceny produktów (programów komputerowych, nagrań audiowizualnych, opatentowanych lekarstw)?

* * *

ANEKS

Katechizm Kościoła Katolickiego na temat powszechnego przeznaczenia dóbr

I. Powszechne przeznaczenie i własność prywatna dóbr

2402 Na początku Bóg powierzył ziemię i jej bogactwa wspólnemu zarządzaniu ludzkości, by miała o nią staranie, panowała nad nią przez swoją pracę i korzystała z jej owoców. Dobra stworzone są przeznaczone dla całego rodzaju ludzkiego. Ziemia jednak jest rozdzielona między ludzi, by zapewnić bezpieczeństwo ich życiu, narażonemu na niedostatek i zagrożonemu przez przemoc. Posiadanie dóbr jest uprawnione, by zagwarantować wolność i godność osób oraz pomóc każdemu w zaspokojeniu jego podstawowych potrzeb, a także potrzeb tych, za których ponosi on odpowiedzialność. Powinno ono pozwolić na urzeczywistnienie naturalnej solidarności między ludźmi.

2403 Prawo do własności prywatnej, nabytej lub otrzymanej w sposób sprawiedliwy, nie podważa pierwotnego przekazania ziemi całej ludzkości. Powszechne przeznaczenie dóbr pozostaje pierwszoplanowe, nawet jeśli popieranie dobra wspólnego wymaga poszanowania własności prywatnej, prawa do niej i korzystania z niej.

2404 “Człowiek, używając tych dóbr, powinien uważać rzeczy zewnętrzne, które posiada, nie tylko za własne, ale za wspólne w tym znaczeniu, by nie tylko jemu, ale i innym przynosiły pożytek”. Posiadanie jakiegoś dobra czyni jego posiadacza zarządcą Opatrzności; powinien pomnażać i rozdzielać jego owoce innym, a przede wszystkim swoim bliskim.

2405 Dobra produkcyjne - materialne lub niematerialne - jak ziemie czy fabryki wiedza czy zdolności wymagają troski ze strony ich posiadaczy, by przynosiły pożytek jak największej liczbie ludzi. Posiadacze dóbr użytkowych i konsumpcyjnych powinni ich używać z umiarkowaniem, zachowując najlepszą cząstkę dla gościa, chorego, ubogiego.

2406 Władza polityczna ma prawo i obowiązek - ze względu na dobro wspólne - regulować słuszne korzystanie z prawa własności.

II. Poszanowanie osób i ich dóbr

2407 W dziedzinie gospodarczej poszanowanie godności ludzkiej domaga się praktykowania cnoty umiarkowania, by panować nad przywiązaniem do dóbr tego świata, cnoty sprawiedliwości, by zabezpieczyć prawa bliźniego i dać mu to, co mu się należy, oraz solidarności, według “złotej zasady” i szczodrości Pana, który “będąc bogaty, dla nas stał się ubogim, aby nas ubóstwem swoim ubogacić” (2 Kor 8, 9).

Poszanowanie dóbr drugiego człowieka

2408 Siódme przykazanie zabrania kradzieży, która polega na przywłaszczeniu dobra drugiego człowieka wbrew racjonalnej woli właściciela. Nie mamy do czynienia z kradzieżą, jeśli przyzwolenie może być domniemane lub jeśli jego odmowa byłaby sprzeczna z rozumem i z powszechnym przeznaczeniem dóbr. Ma to miejsce w przypadku nagłej i oczywistej konieczności, gdy jedynym środkiem zapobiegającym pilnym i podstawowym potrzebom (pożywienie, mieszkanie, odzież) jest przejęcie dóbr drugiego człowieka i skorzystanie z nich.

2409 Wszelkiego rodzaju przywłaszczanie i zatrzymywanie niesłusznie dobra drugiego człowieka, nawet jeśli nie sprzeciwia się przepisom prawa cywilnego, sprzeciwia się siódmemu przykazaniu. Dotyczy to: umyślnego zatrzymywania rzeczy pożyczonych lub przedmiotów znalezionych, oszustwa w handlu, wypłacania niesprawiedliwych wynagrodzeń, podwyższania cen wykorzystującego niewiedzę lub potrzebę drugiego człowieka.

Są moralnie niegodziwe: spekulacja, która polega na sztucznym podwyższaniu ceny towarów w celu osiągnięcia korzyści ze szkodą dla drugiego człowieka; korupcja, przez którą wpływa się na zmianę postępowania tych, którzy powinni podejmować decyzje zgodnie z prawem; przywłaszczanie i korzystanie w celach prywatnych z własności przedsiębiorstwa; źle wykonane prace, przestępstwa podatkowe, fałszowanie czeków i rachunków, nadmierne wydatki, marnotrawstwo. Świadome wyrządzanie szkody własności prywatnej lub publicznej jest sprzeczne z prawem moralnym i domaga się odszkodowania.

2410 Obietnice powinny być dotrzymywane i umowy ściśle przestrzegane, o ile zaciągnięte zobowiązanie jest moralnie słuszne. Znaczna część życia gospodarczego i społecznego zależy od wartości umów zawieranych między osobami fizycznymi lub prawnymi, w tym umów handlowych o kupnie lub sprzedaży, umowy o wynajmie lub o pracę. Każda umowa powinna być zawarta i wypełniona w dobrej wierze.

2411 Umowy podlegają sprawiedliwości wymiennej, która reguluje wymianę między osobami i między instytucjami z uwzględnieniem poszanowania ich praw. Sprawiedliwość wymienna obowiązuje w sposób ścisły; domaga się ochrony praw własności, spłaty długów i dobrowolnego wypełnienia zaciągniętych zobowiązań. Bez sprawiedliwości wymiennej nie jest możliwa żadna inna forma sprawiedliwości.

Odróżnia się sprawiedliwość wymienną od sprawiedliwości legalnej, która dotyczy tego, co obywatel słusznie winien jest wspólnocie, i od sprawiedliwości rozdzielczej, która reguluje to, co wspólnota winna jest obywatelom proporcjonalnie do ich wkładu i potrzeb.

2412 Na mocy sprawiedliwości wymiennej naprawienie popełnionej niesprawiedliwości wymaga zwrotu skradzionego dobra jego właścicielowi.

1. Zdrowe państwo świeckie powinno działać zgodnie z kulturą polityczną, która szanuje wolność, w tym na piewszym miejscu wolność religijną, oraz która korzysta z postępu i demokracji.

2. Demokracja w rozumieniu zachodnim jest demokracją plebiscytarną, tj. wyrażającą się w głosowaniach. Demokracja jest ograniczona, nie może decydować o wszystkim, ponieważ podlega prawom konstytucyjnym i prawom człowieka, które wywożą się z prawa naturalnego. Są to standardy, które podkreślają, że większość nie jest ostatecznym kryterium roztrzygającym o słuszności spraw.

Demokracja to nie tylko możliwość głosowania: to złożona kultura polityczna, która zawiera takie instytucje jak wolność, szacunek dla godności osoby, konkurencję myśli, partie, prawa podmiotowe, niezawisłość sądów.

3. Kiedy usankcjonowane prawo nie spełnia podstawowych wymogów prawa naturalnego, to prawo nie ma wartości jako takie. Dzieje się właśnie tak z prawem do niewolnictwa, przerywania ciąży, czy eutanazji: nie są prawem.

4. Niektórzy promują państwo świeckie jako państwo, w którym działamy, „jakby Boga nie było”. Takie podejście prowadzi do państwa laickiego, antyklerykalnego, nie do państwa świeckiego. Państwo laickie ≠ państwo świeckie. Mało tego, można powiedzieć, że państwo laickie jest państwem głęboko „wyznaniowym”, ponieważ wyznaje, że Boga nie ma (czego nie można udowodnić).

5. Chrześcijaństwo jest pierwszą religią, która jest tylko projektem religijnym — świeckość państwa ma swoje korzenie w chrześcijaństwie (Martin Rhonheimer, profesor filozofii). Wszystkie inne religie — także grecka, rzymska i judaizm — były zarazem projektami politycznymi i prawnymi. Kościół Katolicki jest pierwszy, który nie uzależnia porządku społeczno-politycznego od religii i pism świętych. Ani islam, ani protestantyzm, ani anglikanizm, późniejsze niż katolicyzm, nie promują takiej niezależności.

6. Niezależność państwa od Kościoła nie oznacza, że ten nie może wypowiadać się w kwestiach moralnych. Oznacza to, że Kościół powinien wypowiadać się w kwestiach moralnych z poszanowaniem porządku doczesnego, nie dając nawet wrażenia uzależniania władz od siebie.

7. Istnieje „fundamentalizm demokratyczny” polegający na tym, iż tylko większość ma rację (Rousseau). Zatem opinia mniejszośći jest niesistotna, nie ma legitymacji. To nie prawda, bowiem opinia mniejszości ma taką samą legitymację, jak pozostałe, i może być prawdziwa. Ale „reguły gry” stanowią, że jeżeli chce się, aby opinia stała się prawem, trzeba cieszyć się większością.

8. Jasne idee i przekonania nie są przeszkodą do dialogu. Jedynie z osobą z przekonaniami można mieć interesującą rozmowę. Aby przekonać, trzeba mieć argumenty. Kościół posiada argumenty. Ostatnie dokumenty Urzędu Nauczycielskiego Kościoła są wspaniałe, dlatego że podają argumenty. Np. w kwestii związków osób tej samej płci, czy prawa do życia, podaje argymenty wywozące się z prawa naturalnego.

9. Na osatnim spotkaniu z parlamentarzytami europejskimi (2007) papież Benedykt XVI zaskoczył ich prośbą o trzy rzeczy: o obronę życia od poczęcia do naturalnej śmierci, obronę instytucji małżeństwa pomiędzy męźczyzną a kobietą oraz o obronę prawa rodziców do wychowania dzieci. I to nie z powodów wiary, lecz jako prawo naturalne.

1. Czy możemy traktować ludzi jako kolejny zasób? Pracownik to nie „zasób”, lecz „człowiek”, któremu jako osoba z natury przysługuje godność i który zasługuje na szacunek.

Stosunek społeczeństwa do pracowników zmieniał się w czasie, a jego odzwierciedleniem jest używany język.

Tabela 1. Określenia wobec pracowników

D. Melé, IESE Alumni Magazine, July-September 2007, s. 22.

Sporo ludzi w biznesie jeszcze mówi o „zasobach ludzkich”. Co gorsza, podczas gdy może uznają godność osoby i znaczenie rozwoju osobowego, jeszcze widzą temat zarządzania ludźmi jedynie z ekonomicznej perspektywy, a wynik finansowy pozostaje podstawowym czynnikiem podejmowania decyzji personalnych.

2. W Polsce pod względem traktowania pracowników niestety pozostaliśmy daleko w tyle. Widać to nie tylko w nazewnictwie, ale także czym motywuje się ludzi.

Poziomy motywacji:

Przełożony, który widzi „zasoby”, pozostanie na poziomie motywacji zewnętrznej (wyższe wynagrodzenie, premie, samochód służbowy), co najwyżej zastanowi się nad motywacją wewnętrzną (rozwijające zadania). Tak samo rodzic, który motywuje dziecko zakupem ulubionej zabawki lub wypełnianiem zachcianki.Dostrzeganie osoby w drugim człowieku skłania do refleksji nad motywacją wykraczającą poza sprawami materialnymi (rodzina, kraj, Bóg, walka z biedą itp.). W ten sposób druga osoba prawdziwie się rozwija.Należy zauważyć, że każdy wyższy poziom motywacji zakłada spełnienie poprzedniego.3. Godność osoby w codziennych relacjach. Ćwiczenie. Ile razy mówię „NIE” lub krytykuję w stosunku do „TAK” lub zachwalania/pozytywnego mówienia? Statystycznie w Polsce to 97/3… Zdrowe proporcje to coś zbliżonego do 50/50.Gdy się psują, samochód lub pralka potrzebują naprawy; ale gdy dobrze funkcjonują, nie potrzebują pogłaskania. Człowiek nie jest maszyną: potrzebuje również pozytywne sygnały, że działa dobrze. 

4. „Policjant” vs. „Pomoc drogowa”. Dobry szef lub rodzic widzi swoją rolę nie tyle jako „policjant” (pilnować, karać); powinien być raczej „pomocą drogową” (pomagać, wzmacniać).

Znaczenie wolności - największego daru, jaki otrzymaliśmy od Boga.

5. Kluczem jest zaufanie. Bez niego wzrastają tzw. koszty transakcyjne (tj. koszty zabezpieczenia się przed ewentualnym oportunizmem drugiej strony) i np. nie ma mowy o rozwoju telepracy itp. itd.

Osoba zasługuje na zaufanie. Lepiej zostać oszukanym przez jednego oszusta, niż być niesprawiedliwym i podejrzliwym w stosunku do 99 uczciwych ludzi.

Tabela 2. Sposoby podejmowania decyzji i kierowania

Najczęściej można zaufać i delegować zadania - pracownikom, dzieciom itd. Stosunkowo rzadko sytuacja wymaga podejścia autorytarnego. Często niestety odwracamy te proporcje.6. Służyć! Szef jest ustanowiony dla służenia innym (ciekawostka: minister w języku łacińskim znaczy sługa, a praeses - ochraniający, obrońca, opiekun, przełożony).Dla chrześcijan Jezus dał nam przykład. Oto dwa fragmenty z Nowego Testamentu:

• Łk 22, 24-27: „Królowie narodów panują nad nimi, a ich władcy przybierają miano dobroczyńców. Wy zaś nie tak [macie postępować]. Lecz największy między wami niech będzie jak najmłodszy, a przełożony jak sługa“.
• Jn 15, 15: „Już was nie nazywam sługami, bo sługa nie wie, co czyni jego pan, ale nazwałem was przyjaciółmi“.

[Na marginesie, jako „menedżerowi", tak źle nie poszło Jezusowi: Kościół Katolicki jest jedyną instytucją działającą nieprzerwanie od 2000 lat, z płaską strukturą 3-szczeblową - Papież, biskupi, proboszczowie - i wyraźną misją (właśnie stąd bierze się to słowo w zarządzaniu) oraz ciągle rozwijającą się w zakresie geograficznym (katolicki oznacza powszechny), produktowym (od chrztu po pogrzeb, od szkół po pomoc społeczną) i klientowskim (od biednych dzieci po samotnych matek i starców).]7. Celem tej pogadanki było pokazanie, iż u podstaw „efektywnego zarządzania ludźmi” leży chrześcijańska koncepcja osoby ludzkiej, której z natury przysługuje godność, a więc która zasługuje na szacunek przez się.8. Praktyczne wnioski:

• przywitać się i dziękować zawsze i wszystkim,
• starać się wewnętrznie usprawiedliwiać innych, zamiast od razu myśleć źle o nich,
• duch służby,
• w większości przypadków rzeczy można rozwiązywać, ufając i delegując odpowiedzialność.

Nie jest to wykład wyczerpujący temat, lecz wybrane aktualne zagadnienia.

1. Kościół posiada naukę społeczną; natomiast Kościół NIE posiada nauki ekonomicznej [por. Kompendium Nauki Społecznej Kościoła – dalej KNSK  –  nr 355: nie ma mowy o jednym systemie ekonomicznym].

Kościół nie powie np., czy ma być podatek liniowy, czy progresywny, a jeżeli progresywny, to jakie mają być progi. Świeccy katolicy uświęcający się w codziennej pracy mogą popierać różne systemy ekonomiczne.

W Polsce w 2007, jeżeli chodzi o programy gospodarcze, wszystkie główne partie mieszczą się w granicach nauczania społecznego Kościoła. (Trzeba pamiętać, że wybór partii nie zależy jedynie od programu gospodarczego.)

2. Zasada solidarności [KNSK 351] i…. zasada pomocniczości/subsydiarności [KNSK 185–188].

„Zasada solidarności stawia ograniczenia autonomii stron, aby w ten sposób bronić najsłabszych”; natomiast „na podstawie zasady pomocniczości wszystkie społeczności wyższego szczebla (osoba –> rodzina –> społeczność lokalna –> państwo) powinny przyjąć postawę pomocy (subsidium) najmniejszym, a więc postawę nastawioną na ich wspieranie, popieranie i rozwój”. Zasada pomocniczości stawia ograniczenia państwu, aby nie ingerowało tam, gdzie podmioty mniejsze mogą dać sobie radę.

„Solidarność bez pomocniczości może łatwo zostać zredukowana do opiekuńczowości, z drugiej strony zaś pomocniczość bez solidarności może wzmacniać formy egoistycznego preferowania interesów lokalnych”, partykularnych.

Solidarność i pomocniczość muszą iść w parze. „Aby uszanować te dwie podstawowe zasady, interwencja państwa w zakresie ekonomii nie może być ani natrętna ani znikoma, lecz dostosowana do realnych potrzeb społeczności.”

Ile solidarności, czy ile pomocniczości w państwie stanowi o tzw. filozofii władzy.

3. Ekonomia jest częścią etyki [KNSK 335, 375].

Ekonomia odpowiada tylko na pytania, jak wytwarzać dobra i usługi taniej, efektywniej, z właściwą alokacją zasobów. Nie odpowiada na pytania, czy dana działalność ekonomiczna jest dobra czy zła w sensie najgłębszym, moralnym.

Ciekawostka: Adam Smith, ojciec nowożytnej ekonomii, jest znany ze względu na swoje dzielo „O bogactwie narodów” (1776). Faktem jest, że Adam Smith dzielił swoje wykłady z Filozofii moralnej na Uniwersytecie w Glasgow na cztery części związane ze sobą: Teologia naturalna, Etyka, Sprawiedliwość i Ekonomia polityczna.

Z czasem ekonomia skupiała się coraz bardziej na kwestiach technicznych, zapominając o kontekście społecznym i etycznym. Wielu ekonomistów proponuje w ostanich latach powrót do pierwotnego projektu uwzględnienia ekonomii w kontekście etycznym. Amartya Sen, Hindus który studiował w USA i UK, został nagrodzony nagrodą Nobla z ekonomii w roku 1998 za wkład w ekonomię dobrobytu, uwzględniającą etykę.
 

4. Przedsiębiorstwo to nie tylko jego udziałowcy [KNSK 338–340].

Przedsiębiorstwo (firma, spółka itp.) to wspólnota służąca dobru wspólnemu. Bez udziałowców nie ma przedsiębiorstwa; ale bez klientów, pracowników, dostawców, państwa, instytucji finansujących… też nie.

Zysk jest wskaźnikiem dobrego rozwoju przedsiębiorstwa, ale nie jedynym celem, tak samo jak bicie serca nie jest celem człowieka, lecz wskaźnikiem, że dobrze się rozwija.

5. Własność prywatna nie jest wartością absolutną [KNSK rozdz. IV].

Trzy przykłady:

a)      klasyczny: kradzież w celu zaspokojenia podstawowej potrzeby materialnej (jedzenie, okrycie);

b)      współczesny gospodarczy: wywłaszczenie w celu budowy autostrad;

c)      bardziej współczesny gospodarczy: prawo antymonopolowe nakładające ograniczenia i kary na wielkie koncerny.

Kościół nieustannie wspomina o powszechnym przeznaczeniu dóbr [KNSK rozdz. IV].

1. Definicja etyki:

Etyka (gr. ethos = zwyczaj): część filozofii; odpowiada na pytanie, jak trzeba żyć: nauka o wolnych czynach człowieka ukierunkowanych ku celowi → nauka o szczęściu (Arystoteles).

Etyka ≈ moralność: moralność > etyka, etyka studiuje moralność czynów ludzkich.

Nauka nie tylko teoretyczna, ale i praktyczna: wolne czyny ludzkie kierowane ku celowi.

… i definicja deontologii (gr. déon = powinność; czasami też zwana etyka/moralność zawodowa, etyka specjalna): normy etyczne w życiu zawodowym. Czyli – łącząc obie części – jak osiągnąć cel/szczęście w zawodzie. Deontologia zawodowa zajmuje się szczegółowymi normami wymaganymi do wykonywania moralnie dobrze danego zawodu.

2. Kontekst etyki zawodowej. Człowiek nie jest tylko osobą „prywatną”: jest członkiem społeczności, pracuje dla innych, żyje w rodzinie. Dlatego powstają zadania i obowiązki wobec nich. Ponieważ nasze czyny zawodowe mają wpływ na bliźniego/społeczeństwo są domeną etyki zawodowej.

3. Jakimi tematami będziemy się zajmować – kwestie moralne związane:

-       z zawodem lekarskim,

-       z zawodem prawniczym,

-       ze światem biznesu,

-       ze światem środków masowego przekazu,

-       z wypełnianiem funkcji publicznych,

-       z nauką i badaniami podstawowymi,

-       z edukacją, pedagogią i psychologią.

4. Będziemy starać się poruszać kwestie podstawowe, fundamenty. Oczywiście, w moralności nie zawsze jest to decyzja zero-jedynkowa, czy łatwa. Z tego powodu skupimy się na tym, co można uznać za stałe i prawdziwe w moralności. Budowa zaczyna się od fundamentów.

Normy moralne: „instrukcje obsługi” człowieka. Trzeba je znać, aby dojść do celu. Przykład: mapa (lub GPS). Bez mapy też można dojść do celu, ale trudniej, a może raczej przypadek.

5. Etyka zawodowa ≠ kazuistyka. Etyka nie jest relatywna. Okoliczności wpływają na ocenę moralną podmiotu działającego, a nie na wartość czynu (materia).

6. „Gdybyśmy jako chrześcijanie żyli prawdziwie zgodnie z naszą wiarą, nastąpiłaby największa rewolucja wszystkich czasów…” (Św. Josemaría, Bruzda nr 495). Wiara nie ogranicza człowieka. Chrystus wyzwala, umacnia, uświęca wszelkie rzeczywistości.

7. Kościół wzywa do sprawiedliwej autonomii świata doczesnego:

= „rzeczy stworzone i społeczeństwo rządzą się własnymi prawami”;

≠ stworzenie niezależne od Boga i ludzie mogą nim dysponować bez odniesienia do Stwórcy. Autonomia to nie izolacja, krypto-ateizm.

8. Nie ma zawodów/prac „neutralnych”, „sterylnych” bądż „amoralnych”: wszystkie zawody mają związek z zagadnieniami doktynalnymi, ponieważ ludzie są moralni (mamy wolność i sumienie). Niektóre zawody mają większy wymiar deontologiczny, bowiem ich wpływ na społeczeństwo jest większy.

Dwa wielkie zła naszych czasów:

a)      ignorancja nauki i moralności chrześcijańskiej dotyczącyh rodziny, zawodu i społeczeństwa;

b)      redukcjonizm nauk ewangelicznych do sfery prywatnej, bez wpływu wiary na sprawy zawodowe i społeczne.

9. Nie wystarczy „dobre nastawienie”, „dobra intencja” lub znajomość kilku zasad ogólnych. Możemy wyrządzać dużo złego lub dużo dobrego przez nasz zawód. Istnieje moralny obowiązek wgłębiania w naukę Kościoła.

Nie czekać na Boże natchnienie, ale przedsięwziąć normalne środki ludzkie w celu poznania doktryny Kościoła:

-       nauka własna: dobre książki o deontologii własnego zawodu; być na bieżąco z jego postępami;

-       wykłady, pogadanki, kursy z etyki zawodowej;

-       prosić o radę osoby dobrze uformowane.

10. Nie możemy zmieniać praw fizyki, bo wynikają z natury. Tak samo nie możemy zmieniać praw moralnych, bo nie człowiek je ustanawia. Być rzetelni i uczciwi w zawodzie czasami może oznaczać pójść pod prad. Są ludzie dookoła nas, które czekają na nasze odważne świadectwo, spójne z naszą wiarą.